مقدمه
نوشیدن چای ریشهای چند هزار ساله در تمدن بشری دارد، اما آیا میدانید قدیمیترین قوری باستانی که تابهحال کشف شده، چه شکلی داشته و متعلق به کدام دوره است؟ برخلاف تصور عموم، قوریهای اولیه با نمونههای ظریف چینی امروزی بسیار متفاوت بودند. در این مقاله با استناد به یافتههای باستانشناسی و منابع موزهای معتبر، قدیمیترین قوری باستانی جهان را معرفی میکنیم و مسیر شگفتانگیز تکامل این وسیلۀ دوستداشتنی را مرور میکنیم.
چای، پیش از تولد قوری
پیش از آنکه بشر به فکر ساخت قوری بیفتد، چای را مستقیماً در دیگهای بزرگ میجوشاندند. در چین باستان، برگهای چای فشرده را به همراه آب در ظروف برنزی یا سفالی روی آتش میگذاشتند. این روش که شباهتی به دمآوری امروزی نداشت، تا دوران دودمان تانگ (۹۰۷-۶۱۸ میلادی) رایج بود. به تدریج و با رواج پودر چای در دورۀ سونگ (۱۲۷۹-۹۶۰ میلادی)، نیاز به ظرفی کوچکتر برای همزدن و سپس دمآوری احساس شد.
اولین نمونههای قوری در چین؛ ظهور ظرفی به نام «زار»
اصلیترین سرزمین قوری، بدون تردید چین است. در منطقۀ ییشینگ در استان جیانگسو، سفالگران از خاک رس بنفش (زیشا) برای ساخت ظروف چای استفاده میکردند. باستانشناسان تکههایی از ظروف دستهدار و لولهدار سفالی را کشف کردهاند که متعلق به اواخر دورۀ سونگ (قرن ۱۲ تا ۱۳ میلادی) هستند؛ برخی پژوهشگران این اشیاء را نیای مستقیم قوریهای امروزی میدانند. با این حال، این قطعات اغلب ناقصاند و نمیتوان با قطعیت یک نمونه را به عنوان قدیمیترین قوری باستانی سالم معرفی کرد.
ملاقات با قدیمیترین قوری باستانی سالم: قوری گونگچون (Gong Chun)
اگر بخواهیم از یک قوری کامل، مستند و دارای شناسنامه صحبت کنیم، باید به قوری گونگچون برویم. گونگچون نام سفالگری افسانهای در دورۀ امپراتوری مینگ (اوایل قرن شانزدهم میلادی) است. او شاگرد یک راهب بود و نخستین هنرمندی لقب گرفته که قوریهای ییشینگ را به صورت حرفهای و امضادار میساخت.
قدیمیترین قوری بازمانده از این استاد، قوریای با نقشوتفار درخت و دستۀ سادۀ حلقوی است که تاریخ ساخت آن حدود سال ۱۵۱۳ میلادی تخمین زده میشود. این قوری اکنون در موزۀ قصر ملی تایوان یا مجموعههای معتبر خصوصی نگهداری میشود. جنس آن از خاک رس بنفش ییشینگ است و با اینکه بیش از ۵۰۰ سال از عمرش میگذرد، هنوز هم نشانههای هنر دست و تکنیکهای منحصربهفرد ساخت در آن دیده میشود. این گنجینۀ باستانی نهتنها قدیمیترین قوری سالم به شمار میرود، بلکه پایهگذار سنت ساخت قوریهای تزئینی و کاربردی چینی است.
نمونۀ بحثبرانگیز: قوری سنگی موزۀ بریتانیا
در موزۀ بریتانیا ظرف کوچکی شبیه به قوری نگهداری میشود که گفته میشود از سنگ تراشیده شده و قدمت آن به قرن هشتم میلادی (دورۀ تانگ) میرسد. برخی آن را قدیمیترین «قوری» جهان مینامند، اما کارشناسان تاریخ چای معتقدند این شیء احتمالاً ظرف روغن یا دارو بوده و دهانه و دستۀ آن برای دمآوری چای طراحی نشده است. بنابراین نمیتوان با قاطعیت آن را قوری باستانی نامید.
تکامل قوری از شرق به غرب
تا پیش از قرن هفدهم، اروپاییها چای را در قوریهای وارداتی چینی میشناختند. قدیمیترین قوریهای اروپایی در هلند و انگلستان با تقلید از مدلهای ییشینگ و سپس با چینیسازی مایسن در آلمان پدید آمدند. نمونۀ بسیار مشهور، قوریهای نقرهای انگلیسی قرن هجدهم است که اکنون بخشی از تاریخ فرهنگ چاینوشی غرب محسوب میشوند اما به پای قوریهای گونگچون از نظر قدمت نمیرسند.
ارزش قدیمیترین قوری باستانی در دنیای مدرن
این قوریها فقط اشیای موزهای نیستند؛ آنها سند زندۀ تکامل ذائقۀ انساناند. امروزه کلکسیونرهای ثروتمند برای در اختیار داشتن یک قوری ییشینگ اصل دورۀ مینگ حاضرند میلیونها دلار هزینه کنند. جالب اینجاست که همان فلسفۀ ساخت قوریهای سفالی در چین، الهامبخش تولیدکنندگان مدرن برای ساخت ظروف دمآوری سالم و بدون مواد شیمیایی شده است.
نتیجهگیری
در پاسخ این پرسش که قدیمیترین قوری باستانی جهان کدام است، باستانشناسان و مورخان به اتفاق به قوری گونگچون از اوایل قرن شانزدهم میلادی اشاره میکنند. این شاهکار سفالی نهتنها گهوارۀ هنر قوریسازی است، بلکه پلی میان آیین چاینوشی دیروز و امروز به شمار میرود. دفعه بعد که چای را در قوری مورد علاقهتان دم میکنید، به یاد آورید که پشت این لذت ساده، پانصد سال خلاقیت، هنر و تاریخ نهفته است.
(عکس مربوط به قوری گونگچون نیست )